موزیم هرات
موزیم ملی هرات
موزیم هرات به سال 1302 خورشیدی و در آنزمانیکه شجاع الدوله در وقت پادشاهی شاه امان الله رییس تنظیمیه هرات بود،بدستور مستقیم شخص شاه تاسیس گردید،که درین حالت از جانب خود حکومت اداره وحفاظت میشد.
بعد ازانکه دولت امانی سقوط کرد،در دوران تسلط حبیب الله کلکانی،این موزیم خلاف توقع باز گردیده وبرعلاوهء آثارزیادی که بیجا شده بود،سنگ هفت قلم که از گازرگاه به این موزیم انتقال یافته بود،واپس به گازرگاه در جوار مقبره خواجه عبدالله انصاری(رح)تعبیه گردید ودیگ مسی(هفت جوش)به مسجد جامع بزرگ هرات منتقل شد.
باید گفت درین وقت موزیم هرات در محدوده تعمیر حکومتداری نایب الحکومه،یعنی سمت شمال چارباغ ودر خانه زرنگار موقعیت داشت و خانه متذکره همراه چارباغ در سمت غرب مسجد جامع هرات واقع بود،که متاسفانه در رخدادهای جاده کشی وتوسعه شهر کهنه در سالهای 1315-16 ناپدید شدند.
درین زمان آثاری که در موزیم هرات باقی مانده بود،به جمع تحویلدار مدیریت معارف قید گردیده وهنوز هم درین محل نگهداری میشد و تکت ادخال به این موزیم در آن وقت دو پول و در سالهای بعدی یک افغانی بوده است.
در سال 1310 موزیم هرات به شهرداری(شاروالی)تعلق گرفت ودر سال 1312 خورشیدی به اثر تجویز همین اداره به هوتل پارک در شهر جدید انتقال یافته ودر منزل بالایی تعمیر آن هوتل جای داده شد.
بیشتر آثار وداشته های که درین موزیم درین زمان موجود بود،از طرف شهرداری واز بودجه آن خریداری میشد ودر سال 1325 چندین قلم اثر بودایی هم از جانب موزیم ملی کابل به موزیم هرات اهداء گردید.
در این موزیم در آنوقت آثاری مربوط بودیزم،کوشانی و آثاری از بعد اسلام واز دوره غزنویها،غوریها،تیموریها و پس از آن نیز نگهداشته میشد.
در سال 1326 خورشیدی موزیم هرات بریاست مستقل مطبوعات ودر سال 1339 بگونه رسمی به مدیریت معارف سپرده شد وداشته های آن به تعمیر مدیریت قلم مخصوص(ارتباط خارجه) در جوار مجتمع اداری ولایت انتقال داده شد.
بعد از سال 1340 که این موزیم در تعمیر مدیریت ارتباط خارجه قرار گرفت،دروازه نمایش آن بروی عوام بسته شد.
باید گفت که در معرفی ونگهداشت وتوسعه این موزیم،کسانی چون استاد فکری سلجوقی مورخ وشاعر معروف،استاد محمد علی عطار خطاط هروی واستاد محمد سعید مشعل میناتوریست شهیر کشور در دهه های 30 و40 سهم عمده داشتند،بویژه استاد عطار که بعد از سال 1345 که موزیم هرات در چوکات اداری وزارت اطلاعات وکلتور به فعالیت آغاز کرد،برای چندین سال مامور ومسوول این موزیم بود وبا تحویلدار همراه وهمدلش نوراحمد خان در نگهداشت و معرفی آن سخت کوشا بود.
بین سالهای 1372-75 یعنی درزمان حکمروایی اسماعیل خان در هرات،آثار موجود در موزیم هرات به قلعه اختیارالدین انتقال گردیده ودر اتاقهای محوطهء پایین قلعه،که در دهه هفتاد بازسازی شده بود،جابجا گردید.(باید گفت این اتاقها وساختمانهای مربوط،به اثر طرح وتطبیق برنامه وپروژه حفظ آبدات تاریخی و زیر نظر یونسکو بازسازی وآباد شده بود.)
به همین وقت در موزیم هرات در حدود 3017-اثر متشکل از مسکوکات،نسخه های خطی،کتب،پارچه های سفالی وداشته های فلزی موجود بوده،که متاسفانه در سالهای بعدی باالاثر ناآرامیهای موجود بتاراج رفته است.
همچنان در سالهای که طالبان بر افغانستان وبه ویژه بر هرات تسلط داشتند،در حدود 110 مجسمه به شدت صدمه دیده و 28 سکه طلا،826 سکه نقره،811 سکه مسی مربوط دوره ساسانی و قاجاری،52 مینیاتورو تابلوی نقاشی،بشمول صورت امیر عبدالرحمان خان و یک میل تفنگ ساخت هرات از زمان تیموریها،از بین رفتند و در روزهای آخر حکومت شان نیز 45 نسخه دست نویس گرانبها نیز مفقود گردید.
در زمستان سال 1383 که امیر اسماعیل خان دوباره به حیث والی هرات کار میکرد،هدایت داد تا آثار موزیم هرات به تعمیر نوساخت کتابخانه عامه،پیشروی انجمن ادبی هرات انتقال یابد و در اخیر همین سال بود که نمایشگاهی از آثار موزیم برگزار گردید.
درینوقت در حدود یکهزار اثر باستانی در موزیم هرات موجود بود،که شامل 250 نسخهء خطی وکتب وبعضی آثار دیگر میشد،که بعدها در اثر ناآرامیها موجود،آثار متذکره واپس بسته بندی شده ودر سال 1384 به قلعه اختیارالدین انتقال داده شد.
درینجا باید علاوه نمود که موزیم هرات در موقعیت فعلی،اگرچه در وضع مصوون وباالنسبه در محل مناسبتری در ارگ هرات قرار دارد،بازهم اگر از نگاه کارشناسانه وفنی به آن نگریسته شود،بایستی از نقطه نظر تهویه و اصول موزیمداری،در آینده در مورد بهبود وضع آن ملاحظات لازم در نظر گرفته شود،تا آثار موجود درآن معروض به خطر نباشد.
